Ένα τεύχος-αφιέρωμα για το πώς οι Τεχνολογίες Πληροφοριών και Επικοινωνιών νοηματοδοτούνται από κοινωνικές και πολιτισμικές αντιλήψεις και πώς επηρεάζουν τον τρόπο που επικοινωνούμε, μαθαίνουμε, θεραπευόμαστε και σχετιζόμαστε…

Ποια είναι η σχέση του ανθρώπου με τις νέες τεχνολογίες; Πώς επιδρούν οι Τεχνολογίες Πληροφοριών και Επικοινωνιών στη ζωή μας και ποιες πλευρές χρήζουν προσοχής;

Οι Τεχνολογίες Πληροφοριών και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) αποτελούν σήμερα αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας. Η ευρεία χρήση «έξυπνων» κινητών και φορητών υπολογιστών, η εύκολη πρόσβαση στο διαδίκτυο, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, κ.ο.κ. έχουν καταστήσει τις ΤΠΕ προσιτές σε ένα ευρύ κοινό αυξάνοντας σημαντικά τη χρήση τους σε πολλούς τομείς, όπως η εργασία, η εκπαίδευση, η υγεία, η ενημέρωση, η ψυχαγωγία και οι διαπροσωπικές σχέσεις.

Μέχρι πρόσφατα, τόσο οι δημόσιες συζητήσεις όσο και η επιστημονική έρευνα επικεντρώνονταν κυρίως στην προβληματική χρήση του διαδικτύου και γενικά των ΤΠΕ. Ωστόσο, η πανδημία COVID-19 ανέδειξε τη χρήση τους σε κρίσιμους τομείς, όπως η εκπαίδευση και η εργασία, και παράλληλα προέταξε την ανάγκη για προστασία και ασφάλεια. Το παρόν τεύχος–αφιέρωμα συγκεντρώνει έρευνες που «φωτίζουν» διαφορετικές πτυχές της σχέσης του ανθρώπου με τις νέες τεχνολογίες, προσφέροντας απαντήσεις σε βασικά ερωτήματα και επισημαίνοντας πλευρές που χρήζουν προσοχής.

Το τεύχος αυτό επιχειρεί να προσφέρει μια εικόνα των δυνατοτήτων και των περιορισμών των νέων τεχνολογιών στη ζωή μας. Το πλήρες άρθρο δημοσιεύτηκε στο Psychology: The Journal of the Hellenic Psychological Society: View of Editorial to the Special Issue: Individuals, relationships and community in the digital era

Στο τεύχος-αφιέρωμα έχουν συμπεριληφθεί μελέτες που αναλύουν θεωρητικά κατά πόσον, στην επικοινωνία του ανθρώπου μέσω του υπολογιστή, ο υπολογιστής μπορεί να καθορίσει την επικοινωνία. Σχετική εργασία επικεντρώθηκε στις κοινωνικές αντιλήψεις γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη, αναδεικνύοντας ότι ορισμένοι την αντιλαμβάνονται ως απειλητική και αποανθρωποποιητική, ενώ άλλοι τη βλέπουν περισσότερο με ανθρώπινα χαρακτηριστικά.

Επίσης, ερευνητικά δεδομένα καταδεικνύουν ότι τα ρομπότ μπορεί να γίνουν αντιληπτά ως διευκολυντές στη μαθησιακή διαδικασία, καθώς και ως ρυθμιστές του συναισθήματος των μαθητών/τριών. Η αντίληψη για την «προσωπικότητα» των ρομπότ διαφοροποιείται ανάλογα με το πολιτισμικό περιβάλλον των μαθητών/τριών.

Στον χώρο της ψυχοθεραπείας, οι έρευνες που συμπεριλαμβάνονται καταδεικνύουν ότι η μετάβαση από τη διά ζώσης στη διαδικτυακή θεραπεία μεταβάλλει τα δυναμικά αναστοχασμού στην ομάδα των ψυχοθεραπευτών/τριών, καθώς η απουσία σωματικής έκφρασης επηρεάζει σημαντικά την αλληλεπίδραση. Σε συναφή έρευνα διαπιστώθηκε ότι η μεταφορά από τη διά ζώσης στη διαδικτυακή θεραπεία μπορεί να λειτουργήσει θετικά για τους/τις θεραπευόμενους/ες εάν προϋπάρχει ήδη εδραιωμένη θεραπευτική σχέση εμπιστοσύνης, χωρίς όμως να αντικαθίσταται η προσωπική επαφή. Άλλη έρευνα καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η ψυχοεκπαίδευση μέσω διαδικτύου, όπως για παράδειγμα οι ψυχοεκπαιδευτικές ομάδες γονέων, φαίνεται πως προσφέρει σημαντική υποστήριξη καθώς βρέθηκε να ενισχύονται η ευγνωμοσύνη, η αυτοσυμπόνια και η ψυχική ανθεκτικότητα των συμμετεχόντων/ουσών.

Ερευνητικά δεδομένα που αφορούν εφήβους/έφηβες έδειξαν ότι το άγχος στους/στις εφήβους/έφηβες μπορεί να οδηγήσει σε υπερβολική χρήση του διαδικτύου, η οποία αυξάνει με τη σειρά της το στρες και τελικά την κατάθλιψη, με αυτή τη σχέση να είναι πιο έντονη στους μικρότερους ηλικιακά εφήβους. Σε άλλη παρόμοια έρευνα σε έφηβους/έφηβες διαπιστώθηκε ότι η εξάρτηση από τα ηλεκτρονικά παιχνίδια, και όχι μόνο ο χρόνος που αφιερώνει κανείς σε αυτά, συσχετίζεται με εκδήλωση επιθετικής συμπεριφοράς, υποδεικνύοντας την ανάγκη για σχετικές παρεμβάσεις. Ακόμη, σε έρευνα με τη συμμετοχή ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας βρέθηκε ότι η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης (ΜΚΔ) επηρεάζει αρνητικά την εικόνα σώματος καθώς και τις διατροφικές συνήθειες, αλλά με διαφορετικό τρόπο στους άνδρες και τις γυναίκες. Από την άλλη πλευρά, ερευνητικά ευρήματα δείχνουν ότι η χρήση των ΜΚΔ από έφηβους/ες διευκολύνει την κοινωνική ένταξη των μεταναστών/στριών και ενισχύει την αυτοεκτίμηση των γηγενών. Επομένως, η επίδραση του διαδικτύου δεν είναι ενιαία, καθώς μπορεί να έχει τόσο αρνητικές συνέπειες, όταν για παράδειγμα η χρήση είναι εξαρτητική, όσο και θετικές συνέπειες όταν αξιοποιείται με τρόπο λειτουργικό και κοινωνικά υποστηρικτικό. 

Στο τεύχος–αφιέρωμα συμπεριλήφθηκαν μελέτες που εξετάζουν και συνήθειες καθημερινής ζωής,  εντοπίζοντας ότι η παρακολούθηση σειρών σε πλατφόρμες streaming μπορεί να λειτουργεί ως συναισθηματικό «καταφύγιο», αλλά συχνά συνοδεύεται από ενοχές. Τέλος,  σε  έρευνα για τις διαπροσωπικές σχέσεις βρέθηκε ότι τα επίπεδα ασφάλειας στον τρόπο που σχετίζονται ερωτικά ενήλικα άτομα διά ζώσης ενδέχεται να επηρεάζει την αναζήτηση συντρόφου μέσω διαδικτύου.

Συνολικά, οι έρευνες του αφιερώματος καταδεικνύουν ότι οι ΤΠΕ και το διαδίκτυο προσφέρουν ταυτόχρονα ευκαιρίες και προκλήσεις και επισημαίνουν ότι,  χρησιμοποιούμενα με σύνεση, μπορεί να ενισχύσουν τη μάθηση, την επικοινωνία και την υποστήριξη, ενώ ταυτόχρονα αναδεικνύουν την ανάγκη για προσεκτική διαχείριση θεμάτων ασφάλειας, εξάρτησης και ψυχολογικής επίδρασης.

Πλήρη στοιχεία δημοσίευσης:

Argyroudi, A., Roussos, P., & Kordoutis, P. (2025). Editorial to the Special Issue: Individuals, relationships and community in the digital era. Psychology: the Journal of the Hellenic Psychological Society, 30(2), 229-232. https://doi.org/10.12681/psy_hps.43903